همانطور که در زندگینامه حاج محمد موسی ملاحظه خواهید فرمود:
اجدادِ جِد اعلیِ ما در زمان های قدیم (قبل از دوران صفویه) در شهر شیراز میکرده اند. ایشان با روی کار آمدن سلسله صفویه و انتخاب شهر قزوین بعنوان پایتخت، به آن شهر مهاجرت مینمایند. حاج ابوالحسن؛ پدر بزرگ حاج محمد موسی در شهر قزوین به تجارت اشتغال داشته است و با موفقیت در کار خود به “حاج ابوالحسن تاجر قزوینی” مشهور میگردد.
با روی کار آمدن آغا محمد خان قاجار و انتخاب طهران در سال ۱۱۶۴ خورشیدی بعنوان پایتخت، حدود سال ۱۱۷۰ خورشیدی حاج ابوالحسن  از قزوین به طهران مهاجرت مینماید. یکی از فرزندان ذکور ایشان بنام “آقا علی” در طهران بدنیا میاید و در جوانی به شغل تجارت مشغول میگردد و به “آقا علی تاجر طهرانی” مشهور میگردد. وی در طهران ازدواج نموده و صاحب فرزندانی میشود که یکی از آنها بنام “محمد موسی” که حدوداً متولد سال ۱۲۰۵ خورشیدی است؛ جدِ اعلیِ ما بوده اند. از آنجا که ایشان هم به شغل تجارت اشتغال داشته است به “حاج محمد موسی تاجر طهرانی” معروف میگردد.

لذا از حدود ۲۳۰ (دویست و سی) سال قبل و همزمان با آغاز شهریت پیدا نمودن طهران، اجداد این خاندان در تهران زندگی نموده اند. پدرِ جدِ اعلیِ ما  (آقا علی تاجر طهرانی) در طهران بدنیا آمده  است و رشد و توسعه این خاندان در این شهر بوقوع پیوسته است. از اینرو؛ لازمست با تاریخچه شهر اجدادی خاندان خویش بیشتر آشنا شویم:

تاریخچه طهران قدیم
پس از کشف اسکلتی در تپه های قیطریه؛ باستان شناسان قدمت تهران را حدود ۳۰۰۰ سال میدانستند. ولی اخیرا در یک حفاری شرکت آب و فاضلاب در خیابان مولوی با پیدا شدن سنگوارهِ یک اسکلت کامل از یک زن (که با بررسی های علمی معلوم شد که مربوط به ۷۰۰۰ سال پیش است) قدمتِ تهران بعنوان یک زیستگاه باستانی حداقل ۷۰۰۰ ساله مشخص شده است.

سنگواره اسکلت زن هفت هزار ساله تهرانی در نمایشگاه میراث باستانشناسی تهران

قریه طهران بعلت نزدیکی به شهر باستانی “ری” که از شهر های مهم ایران بود؛ وسعت چندانی پیدا نکرد و بصورت قریه ای در مسیر ری باقی ماند. اولین بار سلاطین صفویه که خود را از اولاد حمزه بن موسی (پسر حضرت امام موسی الکاظم و برادر حضرت امام علی بن موسی الرضا) به شمار آورده‌اند، به مرقد حضرت حمزه توجه کردند و بارگاهی برایشان ساختند. بعلت قرار گرفتن بارگاه “حمزه بن موسی بن جعفر الکاظم (ع)” در مجاورت حرم  «حضرت عبدالعظیم» در شهر ری؛ قریه طهران در مسیر عبور شاه طهماسب  که برای زیارت قبرِ جدش از قزوین – پایتخت اولیه صفوی – به ری می‌آمد قرار گرفت. این رفت و آمد ها باعث رونق گرفتن تهران شد. در آن دوره، تهران به واسطه برخورداری از مغاک‌ ها و حفره‌های زیر زمینی و مواضع طبیعی فراوان، بدون برج و بارو بود. کمتر از پانصد سال پیش (۹۶۱ هجری) در یکی از همین سفرهای زیارتی، شاه طهماسب صفوی دستور داد تا دور تهران را برای حفظ امنیت بیشتر، حصار بکشند که بنام “حصار طهماسبی” معروف شد. این حصار بشکل یک هشت ضلعی نا منظم بود. این حصار شش هزار قدم طول داشت و برای ساخت آن و برج‌ هایش از دو نقطه خاک برداری شد، بعد‌ها در زمان قاجار، یکی از این دو محل به «چاله میدان» و دیگری به «چاله حصار» معروف شدند.

در اواخر دوران زندیه؛ آغا محمد خان در راستای براندازی آن سلسله، تهران را (بعلت نزدیکی به طبرستان که محل اقامت بازماندگان زندیه بود)، برای مرکز فرماندهی خود انتخاب کرد و پس از شکست دادن بازمانده های سلسله زندیه ،  در سال ۱۱۶۴ هجری شمسی (دویست و سی و شش سال قبل)  حکومت مرکزی خود را اعلام و تهران را به عنوان پایتخت قاجار معرفی نمود.

با رونق گرفتن کسب و کار طی سالهای حکومت آغا محمد خان، فتحعلیشاه و محمد شاه در پایتخت جدید، افراد بسیاری از شهرهای مختلف به تهران مهاجرت نمودند و بتدریج جمعیت تهران زیاد شد.

 

پس از محمد شاه، ناصر الدین شاه در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۲۲۷ خورشیدی به سلطنت رسید. او سالها پس از رسیدن به تاج و تخت، زمانی که دیگر وسعت شهر (همانطور که در عکس هوائی بالا هم دیده میشود) کفاف جمعیت را نمیداد، برای جشن بیستمین سال سلطنتش بفکر وسعت آن افتاد. لذا فرمان تخریب حصار طهماسبی را در سال ۱۲۴۶ خورشیدی (در نوزدهمین سال سلطنتش) صادر نمود. کلنگ مورد استفاده ناصرالدین شاه برای مراسم ساخت حصار جدید که از نقره با دسته چوبی ساخته شده و در روز ۱۷ آذر سال ۱۲۴۶ خورشیدی به زمین زده شده است؛ هم اکنون در موزه کاخ گلستان موجود است. او دستور داد تا حصار جدید با ۱۲ دروازه جدید ساخته شود و از آن پس شهر طهران را “دارالخلافه” نامید.

بدین منظور، در فاصله ای دورتر از هر ضلع حصار قبلی، حصار جدیدی کشیدند. حصار جدید شکل هشت ضلعی قبلی را حفظ نمود و بنام “حصار ناصری” و محوطه درون آن به “دارالخلافه ناصری” معروف شد که در اسناد به نام “دارالخلافه طهران” معروف است.

موقعیت حصار طهماسبی و حصار ناصری

 

۱۲ دروازه حصار ناصری عبارت بودند از:

در شمال (دروازه  شمیران، دروازه  دولت، دروازه  یوسف آباد)، در غرب (دروازه  قزوین، دروازه  باغشاه، دروازه  گمرک)، در شرق (دروازه  خراسان، دروازه  دوشان تپه، دروازه  دولاب) و در جنوب (دروازه  شاه عبدالعظیم، دروازه  خانی آباد، دروازه  غار).

 

از آنجا که اجداد ما که بزرگانِ اولیهِ خاندان حاج محمد موسی بودند اکثرا به شغل تجارت در بازار طهران اشتغال داشتند لذا محل سکونت ایشان نیز در اطراف بازار و در محله های بازار و بازارچه نایب السلطنه بود.

تاریخچه محله بازار تهران

محله بازار یکی از ۵ محله طهران قدیم بوده است (ارگ، عودلاجان، چالِ میدان، بازار و سنگلج). بنا بر شواهد موجود، محدوده بازار تهران را باید همان هسته اصلی قریه تهران فرض کرد و دلیل این ادعا موقعیت مسجد جامع و نیز نحوه قرارگیری بقاع متبرکه است. قرارگیری بقعه امامزاده یحیی در شرق ، بقعه امامزاده سیداسماعیل در جنوب شرقی، بقعه امامزاده زید و امامزاده سید ولی در بخش غربی و بقعه سیدنصرالدین در جنوب غربی ، می تواند نشان دهنده  محدوده اولیه ده تهران باشد.

بنابراین اساس شکل گیری محله بازار تهران به پیش از عهد صفویان می رسد که در زمان شاه تهماسب وسعت یافت و در آن بناهای جدید احداث شد.

تاریخچه بازارچه نایب السلطنه

بازارچه نایب السلطنه واقع در منطقه ۱۲ تهران که تحت عنوان کوچه شهید علی اصغر آل آقا نامگذاری شده، یکی از قدیمی ترین محله های تهران است که یک سوی آن به خیابان ری و سوی دیگر آن به خیابان مصطفی خمینی و سه راه سیروس می رسد.

احداث بازارچه نایب السلطنه به‌ کامران میرزا نایب السلطنه پسر ناصر الدین شاه منسوب است و طول آن به حدود  دو کیلومتر می رسد. سرتاسر این بازارچه در گذشته دارای سقفی از تیرچه‌های چوبی و ورق‌های آهنی بوده و چندین خانه قدیمی، دکان ها و مغازه ها این بازارچه را تشکیل می دهند. تا همین دو دهه اخیر وقتی از زیر این بازارچه میگذشتی به سادگی می توانستی هرآنچه نیاز داری را در بازارچه پیدا کنی. از قنادی، سبزی فروشی و میوه فروشی گرفته تا اطو شوئی، بقالی، ماست بندی، سلمانی، سماورسازی، کبابی، بزازی، انواع نانوایی و خلاصه هر آنچه نیاز یک خانواده است، در آن یافت می شد و اهالی این محله می توانستند تمامی مایحتاج خود را از داخل این بازارچه تهیه کنند.
از طرف خیابان ری که بخواهی وارد بازارچه نایب السلطنه شوی، به یک بستنی فروشی پُرمشتری بر میخوری که در حقیقت محل سابق بستنی اکبر مشتی یکی از قدیمی ترین و معروف ترین بستنی فروشی های تهران است و شهرت و آوازه آن حتی در خارج از ایران و به پیر و جوان رسیده است.

اکبر مشتی نخستین ایرانی بود که به تجارت بستنی روی آورد و نام اصلی او اکبر مشهدی ملایری بود و پس از درگذشت وی، این بستنی فروشی قدیمی با همت شاگرد اکبر مشتی به کار خود ادامه داد و هنوز بسیاری از مردم تهران و ایران، این بستنی فروشی را به نام اکبرمشتی می شناسند و روزی نیست که خانواده ها از اقصی نقاط تهران برای
خرید بستنی به این محل مراجعه نکنند.

از دیگر بناهای تاریخی و جاذبه های توریستی در بازارچه نایب السلطنه می توان به حمام قبله (معروف به حمام خانم) اشاره کرد که مربوط به دوره صفوی است. این اثر در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ به ‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

بسیاری از اقوام ما در قدیم ساکن خیابان ری ، بوذرجمهری و بازارچه نایب السلطنه بوده اند و احتمالا بسیاری از قدیمی های فامیل از این حمام خاطره دارند . بازارچه نایب السلطنه که در امتداد بازار بزرگ تهران واقع شده، دارای جذابیت های تاریخی و سنتی فراوانی مانند حمام قبله، تکیه حمام خانم، تکیه مُلا قدیر، کوچه مهدی قصاب، قهوه خانه و کوچه صدتومانی ها بوده است .

در کوچه های اطراف این بازارچه نیز می توان بناهای تاریخی و آثار باستانی کهنی را یافت.

شایان ذکر است که مسجد مجتهدی نیز که محل کسب علم و فراگیری دروس حوزوی بسیاری از بزرگان و علما بوده در یکی از کوچه های فرعی بازارچه واقع شده و هنوز محل مراجعه و کسب علم بسیاری از طُلاب است.

 

 حمام قبله

 تهران قدیم و وجه تسمیه نامگذاری محله ها

محل دفن ۵ شاه ایران در تهران

 

ماشین دودی

 

طهرونمومیخوام

 

  سفر از انزلی تا قلب طهران ناصری

 

مسجد آقای مجتهدی

 

مرقد آقای مجتهدی

 

محله های تهران قدیم

تهران قدیم

کتاب طهران قدیم نوشته جعفر شهری

لینک دانلود کتاب

تصاویری از تهران قدیم

 

 

باز سازی گذر ها:

بازارچه عودلاجان از جاذبه های گردشگری تهران در محله قدیمی عولادجان است. این بازارچه که در بخش عودلاجان غربی قرار دارد، از خیابان ۱۵ خرداد آغاز می‌شود و تا عمق بافت تاریخی عودلاجان ادامه پیدا می‌کند. چند سالی است که این مکان به بازار صنایع ‌دستی تبدیل شده است و یکی از پاتوق‌های گردشگری تهران محسوب می‌شود.