شجره نامه تنظیمی توسط حاج آقا بزرگ تهرانی
این شجره نامه که به خط حاج آقا بزرگ تهرانی از علمای مشهور و به نام شیعه و صاحب کتاب ارزشمند الذریعه می باشد، قدیمی ترین شجره نامه موجود در خاندان حاج محمد محسن طهرانی و به نحوی در خاندان حاج محمد موسی تاجر طهرانی است.
در اصل؛ این شجره نامه شامل اسامی فرزندان و نوادگان حاج محمد محسن طهرانی است. ولی از آنجا که حاج محمد محسن طهرانی پدر بزرگ مادری حاجیه فاطمه خانم؛ همسر اول حاج محمد موسی تاجر طهرانی می باشند؛ از این طریق نام حاج محمد موسی تاجر طهرانی و فرزندان ایشان (از فاطمه خانم) در این شجره نامه ذکر شده است. در واقع حاج محمد محسن طهرانی جدِ بزرگِ مادریِ بخش وسیعی از خاندان حاج محمد موسی طهرانی (از جانب جدهِ بزرگشان؛ فاطمه خانم) می باشند.
شیخ آقا بزرگ طهرانی در کتاب الذریعه نام تعدادی از اجداد حاج محمد محسن را نیز ذکر نموده اند.
شیخ آقا بزرگ تهرانی متولد ۱۸ فروردین ۱۲۵۵ در تهران و متوفی در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۴۸ در نجف می باشند. نام اصلی ایشان محمدمحسن بوده است. ایشان فرزند حاج آقا علی، نوه حاج محمد رضا و نتیجه حاج محمد محسن طهرانی هستند.. وی برادر زاده حاج حبیب الله (طهرانی) و پسر عموی حاج میرزا علی (محسنی) است.
اکثریت قریب به اتفاق دانسته های امروز ما نسبت به همسر اول حاج محمد موسی، خاندان معزز ایشان و همچنین ازدواج های بزرگان و قدمای خاندان حاج محمد موسی تاجر طهرانی (که اغلب درون فامیلی بوده است)؛ مرهون وجود این شجره نامه می باشد.
ارتباط مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی با حاج محمد موسی تاجر طهرانی سببی و از طریق ازدواجِ دختر عمهِ پدر بزرگشان (فاطمه خانم) با حاج محمد موسی بوده است. در حقیقت حاج محمدموسی تاجر طهرانی داماد خانم ام سلمه (دختر حاج محمدمحسن تاجر طهرانی) و خواهر حاج محدرضا (پدربزرگ حاج آقا بزرگ طهرانی) می باشد. برادرِ همسر حاج آقا بزرگ (مرحوم سید مهدی آریان طباطبائی) نیز با یکی از دختران حاج میرزا علی محسنی (مرحومه حاجیه مرضیه محسنی) ازدواج نموده است. لذا مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی شوهر عمهِ فرزندان مرحومه حاجیه مرضیه محسنی می باشند.
شرح زندگی حاج آقا بزرگ طهرانی
محمدمحسن بن علی منزوی تهرانی معروف به آقابزرگ تهرانی (۱۲۹۳–۱۳۸۹ق) فقیه و کتابشناس شیعه بود. او در ۱۱ ربیعالاول سال ۱۲۹۳ق در محله پامنار تهران به دنیا آمد. پدرش حاج علی از بازاریان خیر و اهل قلم بود. جدِّ بزرگش، حاج محسن نیز بازرگان بود. جدش با همکاری منوچهرخان معتمدالدوله گرجی، نخستین چاپخانه ایران را بنیاد نهاد.
آقابزرگ از ۷ سالگی (۱۳۰۰ق) در محله خود «پامنار» به مکتبخانه رفت و دروس متداول آن زمان را فراگرفت و از ۱۰ سالگی در مدرسه دانگی، تحصیلات مقدماتی حوزه را آغاز نمود. محل تحصیل بعدی او مدرسه علمیه مروی (تهران) بود که از سال ۱۳۰۹ق علاوه بر مدرسه دانگی در کلاسهای آنجا نیز شرکت مینمود. آقابزرگ پس از سپری کردن دوره مقدمات دروس حوزه، فقه و اصول را نزد سیدعبدالکریم لاهیجی، سیدمحمدتقی گرکانی و شیخ علی نوری ایلکایی و سید محمدتقی تنکابنی آموخت و دروس ریاضیات و هیئت را نزد شیخ علی نوری و میرزا ابراهیم زنجانی فرا گرفت. همچنین به مطالعاتی در تاریخ ادبیات و رجال حدیث پرداخت.
آقابزرگ در سال ۱۳۱۵ق به قصد ادامه تحصیل به نجف رفت و در زمینههای فقه و اصول و حدیث و اخلاق از اساتیدی بهره برد که برخی از آنها عبارتند از:
- میرزا حسین نوری
- محمدطه نجف
- سید مرتضی کشمیری
- حسین خلیلی تهرانی
- محمدکاظم خراسانی
- سید احمد کربلایی
- میرزا محمدعلی چهاردهی
- سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
- فتحالله غروی اصفهانی
- شیخ آقا رضا تبریزی
- شیخ احمد شیرازی، معروف به شانه ساز
آقابزرگ در سال ۱۳۲۹ق به سامرا رفت و در درس آیه الله محمدتقی شیرازی شرکت جست. او اواخر سال ۱۳۳۵ق به کاظمین نقل مکان نمود و دو سال در آنجا اقامت داشت و دوباره در سال ۱۳۳۷ق به سامراء بازگشت و تا ۱۳۵۵ق در آنجا اقامت نمود. در سال ۱۳۵۵ق. به دنبال کشتهشدن دوست نزدیکش محمدهادی تهرانی به دست متعصبان ضدشیعه و ضدایرانی سامرا، اقامت بیشتر در آنجا را به مصلحت ندیده، به نجف بازگشت.
شیخ آقابزرگ از برخی محدثین مذاهب گوناگون اجازه نقل حدیث داشته. از جمله؛
- میرزا حسین نوری
- سید محمدعلی شاه عبدالعظیمی
- شیخ علی خاقانی
- شیخ محمد صالح آل طعان بحرانی
- شیخ موسی کرمانشاهی
- سید ابوتراب خوانساری
- علی بن جعفر کاشفالغطاء
- سید حسن صدر
- شیخ محمدعلی ازهری مالکی (رئیس مدرسانمسجد الحرام)
- شیخ عبدالوهاب شافعی (امام جماعتمسجدالحرام)
- شیخ ابراهیم بن احمدالاحمدی (از فقهایمدینه)
- شیخ عبدالقادر طرابلسی (مدرس حرم شریف)
- شیخ عبدالرحمن علیش حنفی (مدرسالازهر)
برخی بزرگانی که از آقابزرگ طهرانی اجازه روایت دارند، عبارتند از:
- سید حسین طباطبایی بروجردی
- سید عبدالحسین شرفالدین
- عبدالحسین امینی
- سید عبدالهادی شیرازی
- شیخ محمد رضا آل یاسین
- محمدحسن مظفر
- سید هبهالدین شهرستانی
- محمدعلی غروی اردوبادی
- کاظم مدیرشانهچی
- سید محمدحسین طباطبائی
- سید محمدحسین حسینی تهرانی
- سید محمدصادق بحرالعلوم
- سید شهابالدین مرعشی نجفی
آقابزرگ متخصص شرح حال نگاری و کتابشناسی و فهرست نویسی بود. ولی دامنه تالیفاتش موضوعات دیگری چون تاریخ؛ کلام؛ اخلاق؛ فقه؛ ریاضی و… را نیز دربردارد.
آثار او عبارتند از :
الذّریعه الی تصانیف الشیعه
مهمترین اثر او الذریعه الی تصانیف الشیعه، موسوعه کتابشناسی می باشد که شامل ۲۶ جلد است. او به انگیزه ثبت و معرفی آثار مکتوب شیعه این کتاب را در مدت ۶۰ سال با معرفی بیش از پنجاه هزار جلد کتاب نگاشت. آقابزرگ ۲۵ ذی القعده ۱۳۲۹ق کار نگارش کتاب را آغاز نمود. او در مدت اقامت در سامرا در این مدت هر سال دو یا سه بار به نجف اشرف و سایر شهرهای عراق مسافرت مینمود و کتابهای کتابخانههای عمومی و شخصی را دیده، بر الذریعه میافزود. این کتاب میان سالهای ۱۳۵۷–۱۳۹۷ق/۱۹۳۸–۱۹۷۷م در نجف و بیروت به چاپ رسیده است.
طبقات اعلام الشیعه
دایرهالمعارف زندگی بزرگان شیعه که شرح احوال و آثار بزرگان شیعه را از قرن چهارم تا چهاردهم قمری معرفی میکند.
مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال
به معرفی مؤلفان کتب رجالی شیعه همراه با شرح کوتاهی از زندگی و آثار رجالی آنان میپردازد. مَصْفَی المَقال شامل شرححال ۶۶۰ تن از عالمان رجال است که به ترتیب حروف الفبا در این کتاب گردآوری شدهاند.
آثار علمی دیگری نیز توسط آقابزرگ تهرانی به رشته تحریر در آمده است:
- المشیخه،نجف، ۱۳۵۶ق/۱۹۳۸م
- نقباءالبشر
- هدیه الرازی الی المجدد الشیرازی،کربلا، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م
- النقد اللطیف فی نفی التحریف عن القرآن الشریف (خطی)
- توضیح الرشاد فی تاریخ حصر الاجتهاد،قم، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م
- تفنید قول العوام بقدم الکلام (خطی)
- ذیل المشیخه، نجف، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۷م
- ضیاء المفازات فی طریق مشایخ الاجازات]]، (خطی)
- اجازات الطوسی، نجف، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۶م، (همچنین در مقدمه تفسیرالتبیان چاپ شده است:بیروت، داراحیاء التراث العربی)
- مستدرک کشف الظنون، یا ذیل کشف الظنون، تهران، مکتبهالاسلامیه و جعفری تبریزی ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م
- الکشکول، مجموعه است به زبان فارسی و عربی که از سال ورود آقابزرگ بهسامرا در۱۳۴۰ ق. به تدریج جمع آوری شده است.
- ترجمه سفینه النجاه رساله عملیه شیخ احمد کاشف الغطاء برادرمحمدحسین کاشف الغطاء به فارسی بنام عین الحیاه .
کتابخانه
آقابزرگ تهرانی، کتابخانهای جامع داشت که دارای بیش از ۵۰۰۰ جلد کتاب و ۲۰۰ کتاب خطی در تاریخ، زیستنامه، فهرستهای عمومی، فهرستهای خصوصی، دایره المعارفها و… بود. در طول حیات وی، طلاب و اهل مطالعه و تحقیق از این کتابخانه بهره میبردند. خود شیخ با کهولت سن و اشتغال بسیار و ضعف پیری مراجعان را راهنمایی و به آنان کمک میکرد. این کتابخانه را وی به سال ۱۳۵۴ق. تأسیس کرده بود. برای این که کتابخانه از پراکندگی و تلف شدن مصون ماند، آقابزرگ در سال ۱۳۷۵ق. آن را وقف کرد. سپس در سال ۱۳۸۰ق. در وقفنامه تجدید نظر کرد و در وقفنامهای که به خط خود وی نوشته شده است قید کرد که اگر برای متولیان و متصدیان، امکان نگهداشت آن منتفی شد، کتابخانه را منتقل کنند و به کتابخانه امیرالمؤمنین واگذارند.
آقابزرگ دو بار ازدواج کرد و دارای ۵ پسر و ۴ دختر شد. علینقی منزوی و احمد منزوی از فرزندان اوهستند که در تألیف و نشر کتاب الذریعه به او کمک کردند. داماد شیخ آقابزرگ، حجت الاسلام سید احمد دیباجی اولین شهید روحانی پس از انقلاب بود که در برخی کارهای علمی یار و همکار ابوالزوجه خود بود.
شیخ آقابزرگ پس از یک بیماری طولانی، ۱۳ ذیالحجه ۱۳۸۹ق برابر با ۱ اسفند سال ۱۳۴۸ش، در ۹۶ سالگی در نجف درگذشت و بر طبق وصیتش، در کتابخانه خود که آن را برای استفاده علما و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.
مقبره حاج آقابزرگ در کتابخانه شخصی در نجف